Stanisław Tynelski
Współorganizator tajnego nauczania, nauczyciel, dyrektor Państwowego Gimnazjum i Liceum w Podkowie Leśnej
fot. @Przegląd Historyczno-Oświatowy nr 1/1947, str. 37; public domain
Urodził się 22 stycznia 1883 r. Najstarsze wzmianki dotyczące jego pracy nauczycielskiej znaleźć można w „Sprawozdaniu dyrekcji c.k. Gimnazjum w Buczaczu za rok szkolny 1909”. Był wówczas egzaminowanym zastępcą nauczyciela, uczył języka polskiego, matematyki, historii naturalnej oraz fizyki. Od drugiego półrocza przeniesiony został do c.k. I gimnazjum z polskim językiem wykładowym w Stanisławowie. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, na mocy Dekretu Naczelnika Państwa z 1919 r. o obowiązkowej 7-klasowej edukacji, kwestia zapewnienia dostępu do nauki wszystkim dzieciom stała się przedmiotem debat. Tynelski był bardzo zaangażowany w tę ogólną dyskusję. Świadczą o tym jego publikacje oraz praca w kuratorium we Lwowie, gdzie był naczelnikiem Wydziału Szkolnictwa Powszechnego. Pełniąc tę funkcję, w 1923 roku przygotowywał razem z prof. Eugeniuszem Romerem Wystawę Szkolną dla uczczenia Komisji Edukacji Narodowej (wypadała 150 rocznica jej powstania i śmierci Stanisława Konarskiego). O roli Stanisława Tynelskiego w organizacji polskiego szkolnictwa świadczy to, że w 1925 r. rozważano jego kandydaturę na ministra oświaty istniejącego w latach 1918–1939 Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Na łamach bezpartyjnego „Expressu Pomorskiego” ukazał się artykuł Dr Tynelski ministrem oświaty, gdzie czytamy, że wobec zgłaszanego przez prawicę Stanisława Grabskiego, a przez lewicę Artura Śliwińskiego, w kołach centrowych pojawiła się trzecia kandydatura dr Stanisława Tynelskiego. „Jest on jednym z najlepszych znawców szkolnictwa kresowego i w ogóle na polu szkolnictwa ma wielkie zasługi” – napisano (ostatecznie wybrano S. Grabskiego).
Na łamach lwowskiego miesięcznika „Szkoła i Wiedza” Tynelski zamieszczał artykuły poświęcone praktyce szkolnej i samokształceniu szkół powszechnych. Swoje teksty o problemach nauczania matematyki publikował tam również m.in. Stefan Banach. W 1927 roku w „Głosie Międzyrzeckim” (z 25 V) Tynelski włączył się w ogólną dyskusję o zagadnieniach sieci szkolnej (Czy możemy zakładać szkoły powszechne w każdej wsi?). Oprócz artykułów prasowych ukazywały się w dwudziestoleciu międzywojennym (w wydawnictwie Związku Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych) jego książki, jak: Potrzeby szkolnictwa powszechnego (obecne i przyszłe), Praktyka szkolna. Podręcznik nauczycielski z dziedziny pojęć administracyjno-prawnych, Sieć szkolna szkolnictwa powszechnego – z okazji 10-lecia odzyskania niepodległości.
W Warszawie współpracował z oficyną wydawniczą ZNP, czyli „Naszą Księgarnią”, która specjalizowała się w fachowych publikacjach metodycznych dostosowanych do aktualnych problemów i programów nauczania. W latach 30. XX wieku był współtwórcą i redaktorem „Ilustracji Szkolnej”, serii wydawniczej ZNP o dużym oddziaływaniu estetycznym i wychowawczym. Należał do Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. W 1934 r. jego nazwisko figurowało na liście oficerów rezerwy Wojska Polskiego, w stopniu majora. Po śmierci Oswalda Balzera, profesora Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, Tynelski był jednym z fundatorów tablicy pamiątkowej, odsłoniętej ku czci profesora w 1935 r.
W Warszawie pracował jako nauczyciel w Królewsko-Polskiej Średniej Szkole Budowlanej, przekształconej potem w Państwową Szkołę Budowlaną. „Kurier Warszawski” z 1939 r. (nr 236) podaje, że był dyrektorem męskiej średniej szkoły ogólnokształcącej przy ulicy Świętokrzyskiej 27. Obszerne fragmenty dotyczące szkoły prowadzonej przez Tynelskiego podczas okupacji znajdują się w opracowaniu Piotra Majewskiego, Uniwersytet czasu wojny, (praca zbiorowa Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1915–1945).
Tynelski prowadził jawną Szkołę Handlową inż. Gracjana Pyrka, naprzeciwko gmachu PKO, przy ul. Świętokrzyskiej. „Tam w latach 1943–1944 dzięki gościnności dyrektora jednej z jawnych szkół – Stanisława Tynelskiego –przeniesiono zajęcia do budynku szkolnego przy ul. Świętokrzyskiej, gdzie w «normalnych» klasach zbierały się 30-osobowe grupy” – wspominał prof. Julian Krzyżanowski, który był inicjatorem i kierownikiem sekcji polonistycznej tajnych kompletów Uniwersytetu Warszawskiego. Pisał: „Na moje zapytanie, co to będzie kosztować, dyrektor Tynelski roześmiał się po raz drugi. – Nic, muszę tylko porozumieć się z woźnym”. To miejsce wspomina też Miron Białoszewski w swoim Pamiętniku z Powstania Warszawskiego: „Nasza polonistyka była na rogu Świętokrzyskiej i Jasnej, na drugim piętrze siedziało się w szkolnych ławach, to się nazywało, że to są kursy handlowe Tynelskiego”.
Działalność ZNP prowadzono wówczas pod kryptonimem TON-u (Tajnej Organizacji Nauczycielskiej). Tworzono struktury powiatowe, gminne. Jesienią 1940 r. powstał Departament Oświaty i Kultury (DOiK), agenda Delegatury Rządu na Kraj. Tynelski pracował w Sekretariacie Generalnym tego Departamentu, w Referacie Finansowym. Od 1941 r. pod pseudonimem „Górka”, był zastępcą kierownika Okręgowego Biura Oświaty i Kultury Teofila Wojeńskiego (ps. „Zawadzki”).
Zarówno dr Stanisław Tynelski, jak i jego syn Benedykt (od początku wojny tworzący tajne komplety w Stoczku Łukowskim) związani byli z tajnym nauczaniem w Podkowie Leśnej. Ich mieszkanie przy ulicy Jodłowej (róg Bukowej) zaznaczone jest na mapie kilkunastu miejscowych ośrodków (plansza TPMOPL). W swojej „Kronice Szkolnej” Stanisław Tynelski zanotował: „Do wojny zakładanie szkoły powszechnej w Podkowie Leśnej nie było konieczną potrzebą, bowiem ten typ człowieka podkowianina był na tyle zamożny, iż znalazł inne drogi do kształcenia swych dzieci, a nie przez szkołę powszechną. Wojna obronna 1939–1945 zniwelowała materialnie społeczeństwo i przez napotkaną niedolę i obronę polskości sprawiła, że społeczeństwo podtrzymywało oświatę z całą siłą i z pomocą zgrupowanego tu nauczycielstwa po powstaniu warszawskim, rozpoczęło od VIII 1944 r. pod zaborem hitlerowskim tworzyć komplety tajnego nauczania, tak modelu szkolnictwa powszechnego, jak i średniego ogólnokształcącego”. Od września 1944 r. działała stale Tajna Komisja Szkolna w składzie: Maria Majkowska, Maria Mirkiewiczowa, Michał Korolec i dr Stanisław Tynelski, który był kierownikiem tajnego nauczania, a funkcje administracyjne pełnili: dla szkoły powszechnej Maria Mitkiewiczowa, dla gimnazjum Maria Majkowska, dla liceum Michal Korolec. Tajna Komisja Szkolna była ogniwem TON-u, miała siedzibę w domu Majkowskich (ul. Topolowa dziś 15). Na łamach „Podkowiańskiego Magazynu Kulturalnego (2007, nr 54/55) Bohdan Skaradziński wspominał: „W Podkowie Leśnej zacząłem chodzić do podziemnego gimnazjum. Rodzice uważali, że nie powinienem tracić roku i zaraz we wrześniu 1944 r. poszedłem do nielegalnej szkoły. Prowadził ją Stanisław Tynelski, matematyk. Myśmy chodzili od jednego do drugiego domu […]. Uczyły, pamiętam, Anna Gierżodowa, pani Janina Saska. Wymagający był dr Tynelski. Gdy przychodziliśmy w grupach po ośmiu, do dziewięciu, dyrektor ustawiał nas pod ścianą, trzeba było wypróżnić kieszenie. Szukał broni lub do broni podobnych”. Od 18 stycznia 1945 r., po wypędzeniu Niemców, szkoła rozpoczęła jawne nauczanie. W lutym nauka w szkole podstawowej odbywała się w wilii „Echo” przy ul. Błońskiej (dziś biblioteka), kierownikiem od 1946 r. został Bolesław Maleszewski.
To w Podkowie Leśnej 1 marca 1945 r. powołano pierwsze w okolicach Warszawy Państwowe Gimnazjum i Liceum, z siedzibą w modrzewiowej willi „Jókawa” przy ul. Parkowej 19, kontynuujące przedwojenną strukturę i programy nauczania. Dyrektorem został dr Stanisław Tynelski. Kadrę nauczycielską stanowili znakomici pedagodzy, jak Maria Piasecka (żona zastrzelonego przez Niemców dyrektora Szpitala Wolskiego, uczyła języka polskiego), Anna Gierżod (łacina, francuski), Lidia Winniczuk (łacina), dr Jadwiga Wojciechowska (historia), Julia Heybowicz (fizyka, chemia), Maria Majkowska (przyroda), Stanisław Tynelski (geografia, matematyka), Benedykt Tynelski (biologia), ks. Franciszek Barański (religia). Największa sala „Jókawy” pełniła funkcję auli, odbywały się tam szkolne uroczystości. Uczniami tej szkoły byli m.in. Ireneusz Miracki, Andrzej Lipiński, Witold i Andrzej Marszewscy, Kazimierz Gierżod, Maria Latoń, Stanisław Wojnarowski, Hanna Chrabelska. Uczęszczali do niej także chłopcy z bursy znajdującej się w pobliskim Pałacyku. W 1948 r. państwową szkołę średnią w Podkowie Leśnej zlikwidowano „z uwagi na jej reakcyjny charakter – oficjalnie z powodu zmniejszania się liczebności młodzieży”.
Za działalność konspiracyjną w okresie okupacji Stanisław Tynelski został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi (1946)
Zmarł 16 sierpnia 1950 r. Jego żona Maria, z d. Nowotna, odeszła 27 marca 1952 r. Spoczywają wraz z synem Benedyktem (zm. 13 sierpnia 1957 r.) na warszawskim Cmentarzu Powązkowskim.