Jerzy Regulski

Jerzy Regulski (1924 – 2015)

Inżynier, urbanista, „ojciec” Polski samorządowej

Jerzy Regulski (1924 -2015)
fot. z zasobów Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalne

Był synem Haliny z MaciejowskichJanusza Regulskiego, przemysłowca, dyrektora Sp. Akc. „Siła i Światło”, współzałożyciela Podkowy Leśnej. „W jego cieniu dojrzewałem i kształtowałem swoją osobowość” – pisał. Urodził się 9 lipca 1924 r. w majątku Zarybie, podczas okupacji włączonym w granice Podkowy Leśnej. Miał starszą o cztery lata siostrę Hannę.

W 1931 r., gdy rodzice byli w podróży samochodowej po Afryce (oboje zapaleni automobiliści), Jerzy ciężko zachorował, co o rok opóźniło rozpoczęcie jego edukacji. Uczył się najpierw w prywatnej szkole w Warszawie, potem w uzdrowisku Rabka, gdzie wyjeżdżał na rekonwalescencję, i w elitarnym Gimnazjum i Liceum im. Sułkowskich w Rydzynie.

W 1938 r., w wieku 14 lat, po raz pierwszy zamieszkał na stałe z rodzicami, w domu wybudowanym przez nich w al. Przyjaciół w Warszawie. Dom był jednym z ośrodków życia towarzyskiego II Rzeczypospolitej. Poza ludźmi ze sfer przemysłowych bywali tam politycy, generałowie. Jerzy zaznaczał, że „ojciec przestrzegał swojej bezpartyjności”. Krytyczny wobec sanacji, marszałka Józefa Piłsudskiego, głosował na Narodową Demokrację, „tradycyjną partię warszawskiej inteligencji” – notował syn.

„Wybuch wojny nas zastał w Podkowie Leśnej i tego samego dnia widziałem niemieckie bombowce, które nadleciały i zrzuciły bomby nad naszymi głowami do naszego ogrodu. Trzeciego [dnia] przyjechaliśmy do Warszawy całą rodziną, samochodami. Jechaliśmy wieczorem przez palące się fabryki na Okęciu” – wspominał. Ojciec, na prośbę prezydenta Stefana Starzyńskiego, objął funkcję komendanta głównego Straży Obywatelskiej.

Podczas okupacji Jerzy chodził najpierw na tajne komplety do Szkoły Towarzystwa Ziemi Mazowieckiej, a od 1940 r. do szkoły technicznej, oficjalnej, którą w 1942 r. skończył jako technik budowlany. Naukę kontynuował na trzecim poziomie szkoły technicznej, „[…] która była właściwie ukrytą Politechniką” – relacjonował. Uczyły go sławy przedwojennej Politechniki Warszawskiej. Wybuch Powstania uniemożliwił uzyskanie dyplomu.

W 1942 r. rodzina przeniosła się do Zarybia. „W naszym domu w Podkowie Leśnej dużo osób się widziało. Nawet po Powstaniu mieszkał [Stefan] Korboński, delegat rządu. Bardzo dużo rzeczy się działo, zresztą rządcą – jak to się mówiło – zarządzającym tym majątkiem (to było czterdzieści hektarów, takie wzorowe gospodarstwo ogrodnicze) był taki młody chłopak z Poznania [Feliks Offierski], który ukrywał się pod fałszywym nazwiskiem. Był dowódcą jednostki akowskiej, która zajmowała się przyjmowaniem zrzutów […]. Sprowadzali naszymi końmi i naszymi ludźmi (całą służbą folwarczną) te zasobniki do nas” – wspominał Jerzy Regulski.

On sam wstąpił do Narodowych Sił Zbrojnych. W konspirację wciągnęła go starsza siostra. „Uczestnictwo w organizacji wojskowej uważałem za swój obowiązek” – tłumaczył. Skończył podchorążówkę w stopniu starszego strzelca. Zaznaczał jednak: „wszedłem – jak to się mówi – na pół gwizdka. Uznaliśmy, że jednak moja szkoła jest zadaniem podstawowym […]. Konspiracja konspiracją, trzeba walczyć, ale trzeba się kształcić, trzeba się przygotowywać do życia”.

Powstanie Warszawskie zastało go chorego w Zarybiu. Dwór w kolejnych miesiącach udzielił schronienia prawie 200 osobom. Jerzy tymczasem wyjechał do Częstochowy i tam, przybierając pseudonim „Jacek”, został adiutantem komendanta okręgu NSZ, Stanisława Kasznicy (w PRL skazanego i rozstrzelanego). W końcu stycznia 1945 r. wrócił do Zarybia. „Zimą 1945 r. Podkowa, wraz z sąsiednim Milanówkiem, stała się niemal stolicą Polski. Nazywano wówczas Podkowę małym Londynem” – pisał.

Podjął studia na Politechnice Warszawskiej (początkowo z siedzibą w Lublinie). Zaangażował się w organizację studenckiego stowarzyszenia Bratnia Pomoc, działał w sekcji akademickiej organizacji politycznej NSZ. „Aresztowano mnie 15 listopada [w wagonie kolejki EKD]. Zawieźli mnie na Koszykową do obecnego Ministerstwa Sprawiedliwości, gdzie dawniej było Ministerstwo Bezpieczeństwa […]. Dosłownie w przyległym domu był nasz dom, w alei Przyjaciół, więc byłem pięćdziesiąt metrów od mojego własnego mieszkania. Proces był w maju 1946. Dostałem rok więzienia, ale bez zawieszenia […], siedziałem jedenaście miesięcy” – relacjonował.

W 1947 r. ukończył studia na Wydziale Inżynierii Politechniki Warszawskiej, a następnie urbanistykę w paryskim Centre de Recherches d’Urbanisme (1965). W 1948 r. został aresztowany jego ojciec (wyszedł z więzienia w 1955 r.). „Regulskich uznano za symbole kapitalizmu, które trzeba zniszczyć” – konstatował. Rozwinął to innym razem: „mnie uważali cały czas za osobę podejrzaną, negatywnie nastawioną do ustroju, którego nie kocha, i który przy każdej okazji trzeba było kopnąć […]. To się ciągnęło za mną do lat siedemdziesiątych, osiemdziesiątych, cały czas”.

W kwietniu 1948 r. ożenił się z Danutą, z domu Domiczek, pochodzącą z lwowskiej rodziny. Mieli dwoje dzieci, Joannę (ur. 1951) i Michała (ur. 1956). W okresie stalinizmu władze wywłaszczyły ich z domu w al. Przyjaciół. W 1959 r. sprzedali Zarybie. W 1960 r. zamieszkali w willi przy ul. Gimnastycznej na Mokotowie.

Jerzy Regulski pracował początkowo w przedsiębiorstwach budowlanych, biurach projektowych, zajmował się planowaniem przestrzennym, ekonomią rozwoju miast. Większość zawodowego życia poświęcił pracy naukowej. W 1985 r. otrzymał tytuł profesora. Opublikował ponad 200 książek i rozpraw, gościnnie wykładał na ok. 80 zagranicznych uniwersytetach. Został doktorem honoris causa Uniwersytetu Łódzkiego oraz duńskiego Uniwersytetu w Roskilde.

„Żyłem w czterech zupełnie różnych Polskach. [II Rzeczypospolitej, Polsce Podziemnej, PRL] i dopiero gdy w wieku 65 lat powinienem iść na emeryturę, powstała Polska naprawdę niepodległa i okazało się, że Ona ciągle mnie potrzebuje” – pisał. Od lat 80. organizował badania nad samorządem terytorialnym. „Zryw Solidarności zmienił mnie. Moja dusza pragmatyka i realisty nagle poczuła, że jest cel, na którym można skoncentrować wysiłki. Tym celem był samorząd”.

W 1989 r. roku został senatorem z ramienia Komitetu Obywatelskiego przy Lechu Wałęsie. Kierował pracami parlamentarnymi nad reformą samorządową, by następnie (1990) jako pełnomocnik rządu koordynować wprowadzanie jej w życie. Opowiadał o tym później:„[…] jak Mazowiecki stworzył rząd, to mnie zawołał i powiedział: «Chciałeś samorządu lokalnego, to go zrób»”. Od 1989 r. był prezesem Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej. W latach 1992–1997 pełnił funkcję ambasadora, stałego przedstawiciela RP przy Radzie Europy w Strasburgu. Przewodniczył Radzie ds. Reform Ustrojowych Państwa w okresie rządu Jerzego Buzka.

W marcu 2010 r. Rada Miasta Podkowa Leśna nadała mu tytuł Honorowego Obywatela Miasta. W październiku prezydent Bronisław Komorowski powołał go na stanowisko doradcy społecznego ds. samorządu. W 2012 r. odznaczony został najwyższym odznaczeniem – Orderem Orła Białego – za zasługi dla transformacji politycznej i ustrojowej kraju, za konstruktywne działania na rzecz rozwoju demokracji lokalnej i reformy samorządu terytorialnego.

Zmarł 12 lutego 2015 r. W czerwcu 2020 r., podczas Dnia Samorządności, z inicjatywy TPMOPL na budynku Urzędu Miasta odsłonięto tablicę poświęconą prof. Jerzemu Regulskiemu. W liście do mieszkańców Podkowy jego dzieci przypomniały: „Tutaj Danuta i jej mąż, Jerzy, spędzili dzieciństwo (chociaż jeszcze wtedy się nie znali), tutaj mieszkali nasi rodzice, dziadkowie i teściowie, jak również dalsza rodzina”.

Oprac. BW, na podstawie: Jerzy Regulski, Życie splecione z historią, Zakład Narodowy Ossolińskich, Wrocław 2014; Jerzy Regulski „Jacek” „Falk”, Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego, www.1944.pl (rozmawiała Iwona Brandt), 2008; Jerzy Regulski, witryna podkowalesna.pl, 2015; Dzień samorządności w Podkowie Leśnej, witryna podkowalesna-tppl.pl, TPMOPL, 2020; w nawiasach kwadratowych dopiski autora.